Hãy đọc bài viết này nếu bạn tin rằng “AI chỉ là công cụ, vấn đề nằm ở cách ta sử dụng nó”.
Chỉ cần gõ cụm từ “AI là công cụ” vào thanh tìm kiếm, Google có thể trả về hàng nghìn kết quả với lập luận tương tự. Khi làm sóng AI đang tràn vào mọi ngóc ngách của đời sống, “công cụ” trở thành một biện pháp tu từ đầy quyền lực, được lặp lại và khuếch đại để dần trở thành một sự thật khách quan.
Nhưng nếu nghĩ về quyền năng của công cụ và hệ sinh thái AI (với tầng tầng lớp lớp hạ tầng vật chất và quan hệ quyền lực chằng néo), diễn ngôn ấy bỗng trở nên ngây thơ, thậm chí đánh lạc hướng ta khỏi những câu hỏi về hệ quả xã hội do công nghệ này tạo ra.
Đúng, AI là một công cụ, và cách chúng ta sử dụng công cụ rất quan trọng. Rồi sao nữa?
QUYỀN NĂNG CỦA CÔNG CỤ/CÔNG NGHỆ
Khi nói rằng “AI chỉ là công cụ”, có lẽ ta đang hình dung về mối quan hệ một chiều: con người hoàn toàn nắm quyền kiểm soát công cụ (cụ thể trong trường hợp này là công nghệ).
Nhưng có bao giờ bạn nghĩ rằng công cụ cũng có năng lực định hình ta hay chưa? Người thợ cầm cây búa trong tay, song bản thể của nó phần nào “dạy” anh ta biết phải vung như thế nào. Chiếc ghế là vật vô tri, nhưng lại có thể “ra hiệu” cho ta thông qua dáng hình của nó: “Ngồi thẳng lưng lên!”, hay “Thoải mái tựa lưng đi!”
Công nghệ cũng có quyền năng như thế. Triết gia Martin Heidegger diễn giải hiện tượng này bằng khái niệm “Gestell” (tạm dịch: sự định khung) [1]: công nghệ không chỉ là công cụ, mà còn định hình mối quan hệ của con người với thực tại. Công nghệ hiện đại – điển hình là trí tuệ nhân tạo (AI) – nắm giữ quyền năng chi phối nhận thức, thái độ, hành vi của con người ở cấp độ và quy mô vượt xa những gì ta có thể tưởng tượng.
Con người thường quên mất quyền năng vô hình của công cụ. Và khi ví mô hình trí tuệ nhân tạo như một công cụ, ta cũng quên rằng nó đang tổ chức lại đời sống xã hội ở quy mô lớn và tốc độ chóng mặt. Đáng nói, AI không chỉ hỗ trợ những khả năng vật lý (physical capabilities) của con người như biết bao công cụ khác, mà còn có xu hướng “tự động hóa” những năng lực có tính nhân bản như tư duy và sáng tạo.
Trong diễn ngôn của các công ty công nghệ, AI – đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI) – thường được mô tả như một công cụ có khả năng “mở khoá” hoặc “khuếch đại” tiềm năng của con người. Chúng ta từng chứng kiến những “kịch bản” tương tự: Facebook hứa hẹn đơn giản hóa các tương tác xã hội, Adobe hướng đến tối ưu hóa lao động sáng tạo, hay Apple Intelligence nỗ lực cá nhân hóa trải nghiệm của người dùng và tăng tốc các tác vụ hàng ngày. Điểm chung giữa những diễn ngôn này là niềm tin rằng mọi vấn đề – dù là cá nhân hay xã hội, dù đơn giản hay phức tạp – đều có thể được giải quyết bằng công nghệ (techno-solutionism).
Lao động sáng tạo bỗng trở thành một rào cản về hiệu suất, một vấn đề cần được xử lý: “Tôi có ý tưởng nhưng không biết vẽ”, “Tôi muốn viết nhưng chẳng có thời gian”, “Tôi muốn tạo ra một thứ mới nhưng thiếu nguồn lực và công cụ”. Lao động sáng tạo (suy tư, sáng tác, thiết kế..) nói riêng và lao động con người nói chung dần trở thành không gian để công nghệ AI bước vào, tối ưu hóa, và tái thiết.
Và rồi, AI trở thành một công cụ không thể tách rời. Ta dần quen với việc để AI gợi ý cho mình, chọn thay cho mình, thậm chí nghĩ thay cho mình – trong khi vẫn đinh ninh rằng bản thân cầm chắc “công cụ” trong tay.
“VẤN ĐỀ NẰM Ở CÁCH TA SỬ DỤNG NÓ (AI)”
Điều này không sai. Người dùng cần có trách nhiệm trong việc lựa chọn dùng AI vào việc gì, dùng ra sao, với những giới hạn đạo đức nào. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, lập luận này dễ quy giản những tác động xã hội phức tạp xoay quanh công nghệ trí tuệ nhân tạo thành một vấn đề cá nhân. Mọi rào cản đều có thể được giải quyết bằng công nghệ. Chưa xử lý ư? Có thể vì công nghệ chưa đủ tân tiến, hoặc do bạn chưa biết sử dụng đúng cách mà thôi!
Nghe tới đây, nhiều người có thể gật gù: “Tôi chỉ cần đủ tỉnh táo để sử dụng AI một cách khôn ngoan là được!” Nhưng có bao nhiêu người trong chúng ta thực sự tường tận về trí tuệ nhân tạo? Bộ dữ liệu huấn luyện và duy trì mô hình AI được thu thập từ đâu? Lao động ẩn danh của (những) ai khiến công nghệ này trở nên khả thi? Ai nắm quyền kiểm soát hạ tầng vật chất và dữ liệu của AI? Ai được hưởng lợi, ai phải gánh chịu rủi ro (về môi trường, về bảo mật, về lao động…) từ hoạt động của AI?
Khi còn quá nhiều câu hỏi về AI vẫn nằm trong “hộp đen” (cả với các nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ lẫn người dùng phổ thông), liệu các hệ quả xã hội mà công nghệ này tạo ra có thể được giải quyết chỉ bằng việc có thêm những người “biết dùng” nó hay không?
Vấn đề với AI không chỉ nằm ở việc nó được dùng để làm gì, mà đã được mã hóa ngay trong cách AI được tạo ra và phổ biến: dữ liệu nào được thu thập, tri thức của ai được đưa vào hoặc bị loại bỏ, ai kiểm soát hạ tầng, lượng tài nguyên nó tiêu thụ, lượng chất thải nó tạo ra, những thiên kiến xã hội nó có thể tái sản xuất, và những thay đổi nó có thể gây ra cho đời sống con người.
Người dùng có trách nhiệm, nhưng họ không phải là tác nhân duy nhất trong hệ sinh thái công nghệ này. Bởi lẽ, hành động cá nhân chưa thể giải quyết những vấn đề được tạo ra ở cấp độ hệ thống – hạ tầng, thị trường, hay chính sách.
Cách so sánh “AI là công cụ” đặt công nghệ trí tuệ nhân tạo vào một con đường tuyến tính. Phiên bản GPT-5 luôn thông minh hơn GPT-4, một “con” AI mới/sắp ra mắt luôn được kỳ vọng sẽ nhanh hơn, làm được nhiều thứ thay con người hơn những “mẫu” cũ. Để hướng tới tương lai với những tiến bộ vượt bậc về công nghệ trí tuệ nhân tạo, những nỗi lo về tác động môi trường, hành lang pháp lý, thiên kiến dữ liệu, cấu trúc lao động dường như trở nên nhỏ bé hơn.
AI LÀ GÌ NẾU KHÔNG PHẢI CÔNG CỤ?
Niềm tin rằng “AI chỉ là công cụ, vấn đề nằm ở cách ta sử dụng nó” có thể khiến trí tuệ nhân tạo được nhìn nhận như một công nghệ trung tính, thụ động và tách rời khỏi đời sống xã hội.
Từ trước khi bước vào đời sống hằng ngày của chúng ta, AI đã mang trong mình những giả định, giá trị và quan hệ quyền lực cụ thể. Nó được tạo ra từ dữ liệu, hạ tầng, thị trường, chính sách và những lựa chọn thiết kế không hề trung tính. Vì vậy, nếu chỉ tập trung vào cách người dùng sử dụng AI, ta có thể bỏ qua những câu hỏi mang tính cấu trúc – những câu hỏi có khả năng định hình chính diện mạo và tác động của AI trong xã hội.
Nếu không phải là “công cụ”, vậy ta nên gọi AI là gì?
Có lẽ các thảo luận về AI nên bắt đầu từ câu hỏi này, như một cách để phản tư về vai trò của nó trong đời sống cá nhân và đời sống xã hội. Chúng ta có thật sự cần dùng AI cho công việc này không? Ai được hưởng lợi, và ai có thể bị tổn hại? Những cơ chế pháp lý nào đang bảo vệ người dùng và những người bị ảnh hưởng bởi AI? Làm thế nào để AI được thiết kế và sử dụng theo những cách có trách nhiệm hơn, bao trùm hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn với xã hội?
