Thật khó để kìm nén cảm giác phẫn nộ và xót xa khi đọc những dòng bình luận dưới thông tin về các vụ quấy rối và xâm hại tình dục trên mạng xã hội.
Thay vì lên án hành vi quấy rối, dư luận lại có xu hướng quy kết một phần (thậm chí toàn bộ!) trách nhiệm cho nạn nhân. Ăn mặc như thế nào thì người ta mới “trêu” chứ? Cô này chắc cũng không vừa, nên mới qua lại với hạng người như thế? Tại sao không chống trả quyết liệt hơn?
Thay vì tin tưởng người bị hại, nhiều người lại buông lời đùa cợt về bạo lực tình dục hay bao biện cho thủ phạm. Tại anh tại ả cả thôi. Chắc bị gài, các anh nên cẩn thận.
Nhưng quấy rối và xâm hại tình dục đâu chỉ dừng lại ở những vụ việc cá biệt nghiêm trọng trên mặt báo; tâm lý đổ lỗi cho nạn nhân và xem nhẹ bạo lực tình dục đâu chỉ nằm trong phần bình luận trên mạng xã hội?
Một học sinh bị người lạ quấy rối khi chờ xe bus. Một phụ nữ bị “chòng ghẹo” trên đường phố hay trong quán ăn. Một nhóm bạn bị chụp lén rồi đăng lên mạng xã hội, kèm theo dòng caption khiếm nhã để “câu” tương tác. Một lao động nữ phải nghe những câu đùa tục, bình phẩm ngoại hình hay gạ gẫm từ cấp trên, đồng nghiệp hay đối tác. Các nghệ sĩ nữ phải xoay sở với những lời lẽ hay cử chỉ mang ẩn ý tình dục từ đồng nghiệp nam ngay trên sóng truyền hình.
Những tình huống như vậy vẫn diễn ra hàng ngày (thậm chí là ngay lúc này!) nhưng lại thường được bao biện. Chỉ là đùa thôi mà. Đừng làm quá lên. Có ai làm gì đâu? Có thể thấy, các hành vi quấy rối tình dục trong đời sống vẫn có xu hướng bị xem nhẹ, và chỉ trở thành “vấn đề” khi xảy ra hậu quả đáng tiếc.
VĂN HÓA HIẾP DÂM
Khái niệm “văn hóa hi*p dâm” (r*pe culture) mô tả một môi trường xã hội mà ở đó quấy rối và xâm hại tình dục có thể được biện minh, bình thường hóa, thậm chí biến thành nội dung giải trí (McIntosh, Heather, 2021).
Môi trường này được dung dưỡng bởi những bất bình đẳng giới dai dẳng, cùng các khuôn mẫu và định kiến về giới và tính dục. Văn hóa hi*p dâm được tái tạo và bám rễ thông qua ngôn ngữ, truyền thông và các tương tác xã hội hằng ngày.
Vậy, những cơ chế nào đang góp phần duy trì văn hóa hi*p dâm?
Đổ lỗi cho nạn nhân
“Đổ lỗi cho nạn nhân” tồn tại dưới nhiều hình thức và len lỏi trong từng mối quan hệ xã hội. Hiện tượng đổ lỗi có thể mang tính phổ quát (ví dụ như xuất phát từ một đơn vị truyền thông đến đông đảo công chúng); hoặc mang tính cá nhân giữa các mối quan hệ thân thuộc như bố mẹ – con cái, giáo viên – học sinh, bạn bè…
Hành động “đổ lỗi” có thể rất hiển lộ như lý giải nguyên nhân dẫn đến quấy rối và xâm hại tình dục là do “ăn mặc hở hang”, “đi đêm”…, nhưng cũng có thể ẩn chứa đằng sau những lời khuyên tưởng như đúng đắn như “phải tự bảo vệ mình”, “con gái không nên yêu sớm”…
Tâm lý đổ lỗi cho nạn nhân xuất phát từ niềm tin về một thế giới công bằng. Nếu bất hạnh ập đến với một người thì ắt hẳn trước đó họ đã làm điều gì sai trái và ngược lại. Ví dụ như việc một bộ phận công chúng dựa vào thời điểm trình báo và khả năng kháng cự để “đo” độ tin cậy của nạn nhân. Nhưng đâu phải ai cũng là “nạn nhân hoàn hảo”? Một người có thể rơi vào trạng thái hoảng loạn, tê liệt, lo sợ đến mức chưa thể lập tức chấp nhận và gọi tên điều vừa xảy ra với mình. Hãy nhớ rằng việc nạn nhân không phản ứng “theo kỳ vọng” không làm cho hành vi quấy rối và xâm hại tình dục bớt nghiêm trọng hơn.
Hiện tượng “Đổ lỗi cho nạn nhân” không chỉ khiến cho bản thân người bị hại chịu tổn thương và ám ảnh kéo dài; mà còn khiến cho mong muốn thay đổi thói quen xã hội bị đặt sai đối tượng và hành động, khiến cho vấn đề quấy rối và xâm hại tình dục càng trở nên trầm trọng hơn.
Ngôn ngữ bình thường hóa, giảm nhẹ hành vi quấy rối tình dục
Ngôn ngữ là một phần trọng yếu của văn hóa hi*p dâm (McIntosh, Heather, 2021).
Đó là khi tiếng huýt sáo hay những lời gạ gẫm theo chân phụ nữ trên phố được gọi là “trêu ghẹo”; khi những tin nhắn mang nội dung quấy rối được xem là “tán tỉnh”; hay khi những lời bình phẩm về ngoại hình của đồng nghiệp nữ trong nhóm chat kín được coi là “một trò đùa”. Những cách gọi tên như vậy làm mờ ranh giới của sự đồng thuận, đồng thời khiến mức độ nghiêm trọng và tác động của hành vi quấy rối dễ bị xem nhẹ.
Những câu đùa mang tính tình dục (sex joke) xuất hiện trong nhiều không gian khác nhau – từ gia đình, trường học, nơi làm việc, nơi công cộng đến mạng xã hội – cũng góp phần bình thường hóa các hành vi quấy rối. Khi những “câu đùa” như vậy lặp đi lặp lại, người nghe có thể dần trở nên chai lì, khó nhận ra tính chất gây hại và mức độ tổn thương mà những hành vi ấy có thể gây ra.
Bạo lực cũng có thể được giảm nhẹ đi khi những từ ngữ liên quan đến cưỡng hiếp được dùng như một cách nói “bóng gió” cho những tình huống hoàn toàn không liên quan đến tình dục, chẳng hạn trong các trận thi đấu thể thao. Hay khi xâm hại tình dục chủ yếu được hình dung như hành vi do người xa lạ gây ra, những vụ việc xảy ra giữa người quen, người yêu hay trong các mối quan hệ thân mật dễ bị xem là ít nghiêm trọng hơn, thậm chí không được nhìn nhận như một hành vi xâm hại.
Bên cạnh đó, cách truyền thông và cộng đồng nói về việc xử lý một vụ quấy rối hay xâm hại cũng có thể góp phần củng cố văn hóa hi*p dâm. Những cụm từ như “thỏa thuận” hay “dàn xếp” cần được nhìn nhận cẩn trọng, bởi chúng có thể biến quấy rối / xâm hại tình dục thành một “mâu thuẫn” giữa hai bên cần “hòa giải”, thay vì nhìn nhận đây là hành vi xâm phạm thân thể, sự đồng thuận và an toàn của một người.
Tái trình hiện trên truyền thông
Truyền thông có thể góp phần duy trì văn hóa hi*p dâm qua cách phụ nữ được tình dục hóa, vật thể hóa trong quảng cáo, phim ảnh, chương trình truyền hình và tin tức.
Trong quảng cáo, hình ảnh phụ nữ thường được khai thác theo hướng tình dục hóa để thu hút sự chú ý. Cách thể hiện này dễ củng cố quan niệm coi phụ nữ như những đối tượng tình dục. Một số hình ảnh thậm chí đặt phụ nữ trong tư thế bị khống chế, phục tùng hoặc gợi liên tưởng đến cưỡng hiếp và bạo lực.
Phim ảnh và chương trình truyền hình cũng có thể tái tạo những khuôn mẫu tương tự. Có những bộ phim lãng mạn hóa sự ghen tuông, kiểm soát hoặc không đồng thuận dưới danh nghĩa tình yêu. Cách xây dựng các tình tiết về xâm hại hay bạo lực tình dục đôi khi còn củng cố hình ảnh về một “nạn nhân hoàn hảo” – như thể chỉ những người phản ứng, cư xử hay mang những đặc điểm nhất định mới được xem là nạn nhân. Ở một số chương trình truyền hình, những phân đoạn nam diễn viên có hành vi đụng chạm bạn diễn nữ vẫn được giữ lại sau khâu biên tập, chèn thêm hiệu ứng cười và phát sóng như một tình huống gây hài.
Với truyền thông tin tức, cách lựa chọn từ ngữ, đặt tiêu đề, xây dựng khung câu chuyện và mô tả các vụ bạo lực trên cơ sở giới cũng ảnh hưởng đến nhận thức của công chúng về quấy rối và xâm hại tình dục.
Và sự im lặng của “người ngoài cuộc”
Một môi trường dung túng cho quấy rối và bạo lực tình dục cũng được duy trì bởi sự im lặng của những người xung quanh.
Đó có thể là khi một người thường xuyên nói những câu đùa tục trong nhóm nhưng không ai “tiện” góp ý; khi một đồng nghiệp có hành vi đụng chạm khiến người khác khó chịu nhưng được bỏ qua vì “tính anh ấy vốn thế”; khi người gây ra hành vi được bạn bè, đồng nghiệp hay tổ chức bênh vực vì họ “có năng lực” hoặc “vốn là người tốt”. Hay đó cũng là khi chứng kiến một người bị trêu ghẹo ở nơi công cộng nhưng chọn không lên tiếng vì nghĩ rằng đó là “chuyện của người khác”.
Khi không ai đặt câu hỏi hay phản ứng trước hành vi đang diễn ra, ranh giới có thể tiếp tục bị xâm phạm, hành vi quấy rối dễ bị coi là chuyện bình thường, còn người bị hại có thể cảm thấy rằng trải nghiệm của mình không đủ “nghiêm trọng” để được lắng nghe, hỗ trợ.
TẠM KẾT
Khi chất vấn những câu chuyện liên quan đến quấy rối tình dục, dư luận vẫn có xu hướng quy vấn đề về với cá nhân mà không nhìn thấy một hệ thống niềm tin, văn hóa và quyền lực cho phép vấn nạn này xảy ra.
Ai cũng có thể là nạn nhân của quấy rối và xâm hại tình dục – bất kể giới, tuổi tác, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế, trình độ học vấn, xu hướng tính dục. Trong một xã hội nơi những chuẩn mực phụ quyền từ lâu vừa hạ thấp và kiểm soát phụ nữ, vừa đóng nam giới vào khuôn mẫu “kẻ săn mồi”, việc nhận diện và lên tiếng về bạo lực tình dục vẫn gặp rất nhiều rào cản.
Vì vậy, thay vì chăm chăm dạy mọi người cách để không trở thành nạn nhân, chúng ta cần học cách tôn trọng ranh giới, hiểu về sự đồng thuận, nhận diện và lên tiếng trước hành vi quấy rối. Thay vì chỉ phản ứng khi hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra, hãy bắt đầu từ việc thách thức những hành vi tưởng-như-nhỏ-nhặt trong đời sống thường ngày, chất vấn những cấu trúc và chuẩn mực đang tiếp tục dung dưỡng cho quấy rối và bạo lực tình dục – từ chính sách, pháp luật đến truyền thông và giáo dục.
